Με αφορμή την τραγική υπόθεση του θανάτου του Γιώργου Μαζωνάκη και τις σοβαρές καταγγελίες που διερευνώνται για τις ιατρικές πράξεις δύο συγκεκριμένων γιατρών, παρακολούθησα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τις δημόσιες τοποθετήσεις του πρώην υπουργού Υγείας Παύλου Πολάκη και του ψυχιάτρου Δημήτρη Παπαδημητριάδη.
Αν αποδειχθεί ότι οι συγκεκριμένοι γιατροί πραγματοποίησαν μη ενδεδειγμένη, παράνομη ή επικίνδυνη ιατρική πράξη, ασφαλώς πρέπει να λογοδοτήσουν πλήρως. Η προστασία του ασθενούς βρίσκεται πάνω από οποιαδήποτε επαγγελματική συντεχνία και πάνω από οποιαδήποτε «σχολή» ιατρικής.
Εκεί όμως που διαφωνώ κάθετα είναι στο επόμενο άλμα της συλλογιστικής.
Από την υπό διερεύνηση συμπεριφορά δύο συγκεκριμένων γιατρών περάσαμε ξαφνικά σε μια συνολική επίθεση κατά ολόκληρου του τεράστιου χώρου της συμπληρωματικής, εναλλακτικής, φυσικής και ολοκληρωμένης ιατρικής.
Και μάλιστα όχι μόνο κατά μη ιατρών θεραπευτών.
Το επιχείρημα έφτασε περίπου στο εξής σημείο:
«Με ποιο δικαίωμα ακόμη και γιατροί της συμβατικής ιατρικής εκπαιδεύονται και χρησιμοποιούν εναλλακτικές θεραπείες; Εμείς οι γιατροί έχουμε συγκεκριμένα standards εκπαίδευσης για την ειδικότητά μας. Αυτοί έχουν;»
Αυτό είναι ένα απολύτως θεμιτό ερώτημα.
Αλλά αν το θέσουμε σοβαρά, πρέπει να δεχτούμε και την πραγματική απάντηση.
Σε πολλές χώρες του κόσμου υπάρχουν πράγματι οργανωμένα πανεπιστημιακά και μεταπτυχιακά standards εκπαίδευσης στην integrative medicine, και μάλιστα για ήδη πτυχιούχους γιατρούς.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, το Andrew Weil Center for Integrative Medicine του University of Arizona διαθέτει οργανωμένο Fellowship in Integrative Medicine για physicians MD και DO και άλλους αδειοδοτημένους επαγγελματίες υγείας. Το ίδιο πανεπιστημιακό κέντρο αναφέρει ότι οι απόφοιτοί του προέρχονται από περισσότερες από 26 χώρες και εφαρμόζουν integrative medicine σε περισσότερες από 35 ιατρικές ειδικότητες. Παράλληλα, προγράμματα Integrative Medicine in Residency έχουν ενσωματωθεί σε ειδικότητες και residency programs σε αμερικανικά νοσοκομεία και πανεπιστήμια.
Υπάρχει επίσης το Osher Collaborative for Integrative Health, ένα διεθνές δίκτυο έντεκα ακαδημαϊκών κέντρων που δηλώνουν ρητά ότι μελετούν, διδάσκουν και εφαρμόζουν integrative health.
Και ποια πανεπιστήμια βρίσκονται σε αυτό το δίκτυο;
Harvard, University of California San Francisco, Northwestern, Vanderbilt, University of Miami, University of Washington, University of Wisconsin–Madison, University of Utah, University of Vermont, University of Cincinnati και το Karolinska Institutet της Σουηδίας.
Δηλαδή τι πρέπει να πιστέψουμε;
Ότι το Harvard, το UCSF, το Northwestern, το Vanderbilt και το Karolinska έχουν ιδρύσει ακαδημαϊκά κέντρα για τον… «σαλτιμπαγκισμό»;
Ή μήπως η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη και η σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση είναι να εξετάζουμε κάθε θεραπευτική παρέμβαση χωριστά, ανάλογα με την τεκμηρίωσή της;
Και επειδή μιλάμε στην Ελλάδα, να πω και κάτι ακόμη.
Το ίδιο το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών προσφέρει αυτή τη στιγμή επίσημο πρόγραμμα επιμόρφωσης με τον τίτλο:
«Συμπληρωματική και Εναλλακτική Ιατρική».
Το πρόγραμμα είναι 100 ωρών, απευθύνεται σε αποφοίτους επιστημών υγείας — μεταξύ άλλων σε γιατρούς, οδοντιάτρους, φυσικοθεραπευτές, διαιτολόγους, νοσηλευτές, μαίες, βιολόγους και φαρμακοποιούς — και ακαδημαϊκός υπεύθυνος είναι ομότιμος καθηγητής της Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ. Στην ύλη του υπάρχουν mind-body medicine, biological therapies, manual practices, ζητήματα νομοθεσίας, ασφάλειας και η σχέση τους με τη συμβατική ιατρική.
Επομένως, πριν χαρακτηρίσουμε συλλήβδην αυτό το πεδίο «τσαρλατανισμό», ίσως πρέπει να ενημερώσουμε και το Πανεπιστήμιο Αθηνών ότι διδάσκει… τσαρλατανισμό.
Ή, σοβαρότερα, να παραδεχτούμε ότι η ίδια η ακαδημαϊκή ιατρική θεωρεί το πεδίο άξιο μελέτης, αξιολόγησης και εκπαίδευσης.
Και τώρα θέλω να σας δείξω κάτι.
DAVID RAKEL – INTEGRATIVE MEDICINE, 4th EDITION)
Αυτό είναι το Integrative Medicine του David Rakel.
Είναι ένα ογκώδες ιατρικό σύγγραμμα άνω των χιλίων σελίδων.
Και ποιος το εκδίδει;
Η Elsevier.
Για όσους δεν γνωρίζουν την Elsevier: πρόκειται για έναν από τους μεγαλύτερους διεθνείς επιστημονικούς και ιατρικούς εκδοτικούς οργανισμούς. Ιδρύθηκε το 1880, έχει εκδώσει δεκάδες χιλιάδες ακαδημαϊκά βιβλία και χιλιάδες επιστημονικά περιοδικά και στο εκδοτικό της χαρτοφυλάκιο βρίσκονται τίτλοι όπως The Lancet και Cell. Διαχειρίζεται επίσης πλατφόρμες όπως ScienceDirect και Scopus.
Και ποιος είναι ο David Rakel;
Δεν είναι κάποιος αυτοαποκαλούμενος «γκουρού».
Είναι MD, απόφοιτος του Baylor College of Medicine, έχει κάνει Fellowship in Integrative Medicine στο University of Arizona και σήμερα είναι Professor και Chair του Department of Family Medicine and Community Health του University of Wisconsin–Madison. Ίδρυσε μάλιστα το integrative health program του πανεπιστημίου.
Εγώ κρατώ εδώ την τέταρτη έκδοση.
Το βιβλίο έχει ήδη φτάσει στην πέμπτη έκδοση, πάλι από την Elsevier, η οποία το χαρακτηρίζει reference για family medicine, internal medicine και primary care. Η σημερινή έκδοση χρησιμοποιεί μάλιστα το σύστημα SORT — Strength of Recommendation Taxonomy, ώστε να βαθμολογεί το επίπεδο της επιστημονικής τεκμηρίωσης και τον πιθανό κίνδυνο των παρεμβάσεων.
Αυτό είναι σημαντικό.
Γιατί η integrative medicine, όταν εφαρμόζεται σοβαρά, δεν λέει:
«Ό,τι είναι φυσικό δουλεύει».
Λέει:
«Ας εξετάσουμε την παρέμβαση, το evidence, το risk-benefit ratio και τον συγκεκριμένο ασθενή».
Και τώρα ένα δεύτερο βιβλίο.
JEROME SARRIS – JON WARDLE, CLINICAL NATUROPATHY: AN EVIDENCE-BASED GUIDE TO PRACTICE)
Ο τίτλος του είναι:
Clinical Naturopathy — An Evidence-Based Guide to Practice.
Και αυτό εκδίδεται από την Elsevier.
Η τρίτη έκδοση περιγράφεται από την ίδια την Elsevier ως «rigorously researched update» που αποσκοπεί στην evidence-based clinical practice και περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, drug–herb interactions, drug–nutrient interactions, polypharmacy και ακόμη πίνακες για chemotherapy drugs και concurrent nutraceutical use.
Και εδώ, ειδικά επειδή απαντώ σε έναν ψυχίατρο, υπάρχει μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια.
Ένας από τους δύο βασικούς συγγραφείς, ο Jerome Sarris, δεν είναι ιατρός-ψυχίατρος — το λέω εγώ πρώτος για να είμαστε ακριβείς.
Είναι όμως πανεπιστημιακός Professor με ακαδημαϊκή σταδιοδρομία στον χώρο της Integrative Mental Health. Έχει εργαστεί στο Department of Psychiatry του University of Melbourne, έχει κάνει postdoctoral training εκεί και στο Depression Clinical and Research Program του Harvard Medical School, ενώ η κλινική του προέλευση περιλαμβάνει naturopathy, nutrition και acupuncture.
Ο άλλος συγγραφέας, ο Professor Jon Wardle, είναι Foundation Director του National Centre for Naturopathic Medicine του Southern Cross University και Maurice Blackmore Chair of Naturopathic Medicine. Έχει εκπαίδευση σε nursing και naturopathic medicine και μεταπτυχιακές σπουδές σε public health, health law και health economics, με visiting positions σε Boston University, University of Washington και University of Oxford.
Άρα θα ήθελα να ρωτήσω πολύ απλά:
Είναι δυνατόν να παρουσιάζουμε στο ελληνικό τηλεοπτικό κοινό τη naturopathy σαν ένα αντικείμενο το οποίο δήθεν «δεν υπάρχει» στον διεθνή πανεπιστημιακό χώρο;
Μπορούμε να πούμε ότι διαφωνούμε με συγκεκριμένες naturopathic θεραπείες.
Βεβαίως.
Μπορούμε να πούμε ότι κάποιες δεν έχουν επαρκή evidence.
Βεβαίως.
Αλλά αυτό είναι εντελώς διαφορετικό από τη δήλωση ότι πρόκειται συλλήβδην για «σαλτιμπαγκισμό».
Και ας πάμε στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.
Ο WHO έχει ολόκληρη Global Traditional Medicine Strategy 2025–2034, που εγκρίθηκε από την Παγκόσμια Συνέλευση Υγείας, και αναφέρεται ρητά σε Traditional, Complementary and Integrative Medicine — TCIM.
Τι λέει ο WHO;
Όχι ότι πρέπει να δεχόμαστε άκριτα όλες τις παραδοσιακές ή συμπληρωματικές θεραπείες.
Το αντίθετο.
Μιλά για evidence-based integration, έρευνα, ποιότητα, ασφάλεια, κατάλληλη ρύθμιση και εκπαίδευση.
Και ειδικά για τη φυσικοπαθητική;
Ο ίδιος ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει εκδώσει από το 2010 ειδικό επίσημο document:
Benchmarks for Training in Naturopathy.
Περιγράφει τις αρχές της naturopathy, την εκπαίδευση των practitioners, ζητήματα ασφάλειας και μοντέλα εκπαίδευσης, ενώ το WHO Quality Toolkit αναφέρει ότι τέτοια benchmarks μπορούν να υποστηρίξουν κράτη στη δημιουργία συστημάτων qualification, accreditation ή licensing.
Και εδώ χρειάζεται επίσης ακρίβεια:
Το ότι ο WHO δημοσίευσε educational benchmarks δεν σημαίνει ότι ο WHO πιστοποιεί κάθε naturopathic θεραπεία ως αποτελεσματική.
Σημαίνει όμως ότι αντιμετωπίζει το πεδίο ως πραγματικό αντικείμενο εκπαίδευσης, ρύθμισης, έρευνας και ασφάλειας.
Άρα το «η naturopathy/εναλλακτική ιατρική έχει καταργηθεί διεθνώς» είναι απλώς μια περιγραφή που δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα.
Πάμε τώρα στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Εκεί υπάρχει μέσα στα ίδια τα National Institutes of Health — NIH το:
National Center for Complementary and Integrative Health — NCCIH.
Το NCCIH δηλώνει επισήμως ότι είναι ο κύριος ομοσπονδιακός φορέας των ΗΠΑ για την επιστημονική έρευνα των complementary και integrative health approaches και ότι αποστολή του είναι να εξετάζει με αυστηρή επιστημονική έρευνα τη βασική επιστήμη, τη χρησιμότητα και την ασφάλεια αυτών των προσεγγίσεων.
Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο επίκαιρο.
Τον Αύγουστο του 2026 το NIH επέλεξε ως νέα διευθύντρια του NCCIH τη Wendy Weber, N.D., Ph.D.
Το N.D. σημαίνει Doctor of Naturopathic Medicine.
Η ίδια είναι licensed naturopathic physician, με PhD και MPH, και πλέον διευθύνει το αμερικανικό ομοσπονδιακό κέντρο έρευνας για complementary and integrative health.
Άρα θα ήθελα να ρωτήσω:
Αν η naturopathy έχει «καταργηθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες», γιατί τα ίδια τα NIH διορίζουν naturopathic physician επικεφαλής του National Center for Complementary and Integrative Health;
Πάλι:
Αυτό δεν αποδεικνύει ότι κάθε θεραπευτική άποψη των naturopaths είναι σωστή.
Αποδεικνύει όμως ότι η δήλωση περί «κατάργησης» στις ΗΠΑ δεν είναι ακριβής.
Και ας το κάνουμε ακόμη πιο συγκεκριμένο.
Υπάρχει η Association of Accredited Naturopathic Medical Colleges — AANMC, που εκπροσωπεί accredited naturopathic medical schools της Βόρειας Αμερικής.
Προσοχή: η AANMC δεν είναι η ίδια ο κρατικός accreditor.
Ο αρμόδιος accreditor είναι το Council on Naturopathic Medical Education — CNME.
Και το CNME βρίσκεται επισήμως στον κατάλογο των αναγνωρισμένων programmatic accrediting agencies του **U.S. Department of Education για τετραετή graduate-level naturopathic medical programs που οδηγούν σε ND/NMD.
Στις σχολές του AANMC περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, Bastyr University, National University of Natural Medicine, National University of Health Sciences, Sonoran University και Canadian College of Naturopathic Medicine.
Και σήμερα υπάρχουν 26 αμερικανικές δικαιοδοσίες — 23 πολιτείες, District of Columbia, Puerto Rico και U.S. Virgin Islands — που διαθέτουν νόμους licensing ή registration για naturopathic doctors.
Πώς λοιπόν «καταργήθηκε» η εναλλακτική ιατρική στην Αμερική, κύριε Παπαδημτριάδη;
Μπορεί κανείς να θεωρεί ότι οι naturopathic physicians πρέπει να έχουν μικρότερο scope of practice.
Μπορεί να ζητά περισσότερες μελέτες.
Μπορεί να ασκήσει αυστηρή κριτική.
Αλλά άλλο αυτό και άλλο να παραπληροφορούμε το ελληνικό κοινό ότι η naturopathic medicine «έχει καταργηθεί στην Αμερική».
Και η ίδια υπεραπλούστευση εμφανίζεται όταν μιλάμε για το Ηνωμένο Βασίλειο.
Το NHS έχει επίσημη ενότητα για herbal medicines and complementary therapies και αναφέρει ότι ορισμένες complementary therapies μπορούν να παρέχονται στο NHS για συγκεκριμένες ενδείξεις, με βάση evidence και cost-effectiveness. Αναφέρει, για παράδειγμα, acupuncture για ορισμένες περιπτώσεις χρόνιου πόνου και migraine-type headaches. Παράλληλα προειδοποιεί — πολύ σωστά — ότι πολλές άλλες θεραπείες δεν έχουν επαρκή evidence.
Αυτό λέγεται επιστημονική διάκριση.
Δεν λέγεται «τα καταργώ όλα».
Μάλιστα, το NHS τονίζει ότι οι chiropractors και osteopaths στη Μεγάλη Βρετανία πρέπει να είναι εγγεγραμμένοι στους επίσημους regulators τους.
Και εδώ έχουμε ένα ακόμη παράδειγμα του πόσο παραπλανητικός είναι ο γενικός όρος «εναλλακτική ιατρική».
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η osteopathic medicine είναι κανονική ιατρική.
Οι Doctors of Osteopathic Medicine — DO — είναι πλήρως αδειοδοτημένοι physicians. Υπάρχουν δύο τύποι πλήρως αδειοδοτημένων ιατρών στις ΗΠΑ, MD και DO. Και οι δύο τελειώνουν ιατρική σχολή, κάνουν residency και μπορούν να εργαστούν σε όλες τις ιατρικές και χειρουργικές ειδικότητες. Σήμερα οι DO αποτελούν περίπου το 11% των Αμερικανών physicians.
Στη Βρετανία, αντίθετα, ο osteopath δεν είναι ιατρός εκτός αν έχει και ξεχωριστό ιατρικό πτυχίο. Είναι όμως νομικά ρυθμιζόμενο επάγγελμα υγείας, με προστατευμένο τίτλο, συνήθως τετραετή πανεπιστημιακή εκπαίδευση και τουλάχιστον 1.000 ώρες κλινικής εκπαίδευσης.
Και η χειροπρακτική;
Στις ΗΠΑ υπάρχουν accredited Doctor of Chiropractic programs. Ο accreditor τους, Council on Chiropractic Education, αναγνωρίζεται επίσης από το U.S. Department of Education. Και η άσκηση της chiropractic ρυθμίζεται σε όλες τις 50 πολιτείες, στο District of Columbia, Puerto Rico και U.S. Virgin Islands, με licensing examinations.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ισχυρισμός που έχει γίνει ιστορικά από χειροπράκτορες είναι σωστός.
Η spinal manipulation έχει καλύτερο evidence για ορισμένα μυοσκελετικά προβλήματα απ’ ό,τι για ισχυρισμούς περί θεραπείας άσχετων συστηματικών νοσημάτων. Αλλά αυτό ακριβώς είναι το σημείο μου.
Δεν τα τσουβαλιάζουμε όλα.
Και ας πάρουμε τον βελονισμό.
Το ίδιο το αμερικανικό NCCIH αναφέρει ότι υπάρχουν δεδομένα αποτελεσματικότητας για συγκεκριμένες καταστάσεις: οσφυαλγία και αυχεναλγία, πόνο οστεοαρθρίτιδας, μετεγχειρητικό πόνο και ορισμένες κεφαλαλγίες.
Για ημικρανίες υπάρχει μέτριας ποιότητας απόδειξη ότι μπορεί να μειώσει τη συχνότητα των κρίσεων.
Μεγάλη individual-patient-data meta-analysis για χρόνιο πόνο βρήκε ότι ο πραγματικός βελονισμός ήταν καλύτερος τόσο από την απουσία θεραπείας όσο και από sham acupuncture, αν και η διαφορά έναντι του sham ήταν μικρότερη.
Άρα θα ήταν επιστημονικά παράλογο να πει κανείς:
«Ο βελονισμός θεραπεύει τα πάντα».
Αλλά εξίσου παράλογο είναι:
«Ο βελονισμός είναι συλλήβδην τσαρλατανισμός και δεν υπάρχει καμία επιστημονική τεκμηρίωση».
Και επειδή δεν θέλω να κάνω το αντίθετο λάθος, να είμαι σαφέστατος:
Υπάρχουν πράγματι μέθοδοι μέσα στον ευρύ χώρο της alternative medicine με πολύ μικρή ή ουσιαστικά ανύπαρκτη πειστική τεκμηρίωση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ομοιοπαθητική.
Το ίδιο το NCCIH των ΗΠΑ αναφέρει ότι υπάρχει λίγο evidence που να υποστηρίζει την ομοιοπαθητική ως αποτελεσματική θεραπεία για οποιαδήποτε συγκεκριμένη πάθηση. Το NHS επίσης δεν βρίσκει robust evidence που να δικαιολογεί τη χρήση της ως θεραπείας.
Και εδώ υπάρχει μια ενδιαφέρουσα διόρθωση προς όσα ακούστηκαν για τη Ρωσική Ακαδημία Επιστημών από τον κύριο Παπαδημητριάδη ότι δήθεν κατάργησε όλη την εναλλακτική ιατρική.
Η περίφημη ανακοίνωση της Russian Academy of Sciences το 2017 δεν ήταν καταδίκη ολόκληρης της συμπληρωματικής και εναλλακτικής ιατρικής.
Το memorandum είχε συγκεκριμένο τίτλο:
“Homeopathy as Pseudoscience.”
Αφορούσε την ομοιοπαθητική.
Και σε μεγάλο βαθμό συμφωνώ ότι η ομοιοπαθητική έχει σοβαρό πρόβλημα τεκμηρίωσης.
Αλλά το να χρησιμοποιείς μια καταδίκη της ομοιοπαθητικής για να αποδείξεις ότι naturopathy, acupuncture, nutritional medicine, phytotherapy, mind-body approaches, οστεοπαθητική, χειροπρακτική και integrative medicine είναι όλα το ίδιο πράγμα, είναι σαν να λες ότι επειδή μία θεραπεία της συμβατικής ιατρικής αποδείχθηκε αναποτελεσματική, καταργούμε ολόκληρη την Ιατρική.
Το ίδιο και με διαγνωστικές μεθόδους όπως ο βιοσυντονισμός για ανίχνευση τροφικών αλλεργιών ή δυσανεξιών.
Υπάρχουν διεθνείς allergy guidelines που κατατάσσουν το bioresonance, το electrodermal testing, την kinesiology κ.ά. στις μη επικυρωμένες διαγνωστικές μεθόδους και συστήνουν να μη χρησιμοποιούνται για διάγνωση food allergy ή intolerance.
Δεν έχω κανένα πρόβλημα να το πω.
Δεν υπερασπίζομαι τα πάντα επειδή φέρουν την ετικέτα «εναλλακτικό».
Ακριβώς το αντίθετο.
Η επιστήμη πρέπει να απορρίπτει ό,τι αποδεικνύεται αναποτελεσματικό και να κρατά ό,τι υποστηρίζεται από επαρκή δεδομένα.
Αυτό όμως δεν είναι «κατάργηση της εναλλακτικής ιατρικής».
Είναι επιστημονική αξιολόγηση.
Τώρα θέλω να πω και κάτι για τη λέξη «επικίνδυνοι».
Ακούστηκε ότι οι εναλλακτικοί θεραπευτές είναι επικίνδυνοι για τη δημόσια υγεία.
Βεβαίως μπορούν να γίνουν επικίνδυνοι.
Ένας ανεκπαίδευτος άνθρωπος που υπόσχεται σε καρκινοπαθή ότι θα τον θεραπεύσει με ένα συμπλήρωμα και του λέει να εγκαταλείψει την ογκολογική θεραπεία είναι επικίνδυνος.
Ένας άνθρωπος που κάνει αναπόδεικτη διάγνωση με ένα μηχάνημα και οδηγεί έναν ασθενή σε άχρηστες ή επικίνδυνες θεραπείες είναι επικίνδυνος.
Αλλά η επικινδυνότητα δεν προκύπτει από την ετικέτα «alternative».
Προκύπτει από ανεπαρκή εκπαίδευση, ψευδείς ισχυρισμούς, κακή εφαρμογή, ελλιπή επιστημονική τεκμηρίωση και παραβίαση των ορίων της επαγγελματικής αρμοδιότητας.
Και αυτά μπορούν να συμβούν και μέσα στη συμβατική ιατρική.
Το 2016 οι Martin Makary και Michael Daniel από το Johns Hopkins University School of Medicine δημοσίευσαν στο BMJ την περίφημη εργασία Medical error — the third leading cause of death in the US. Εκτίμησαν ότι περισσότεροι από 250.000 θάνατοι ετησίως στις ΗΠΑ σχετίζονταν με medical error και υποστήριξαν ότι, αν καταγραφόταν ως ξεχωριστή κατηγορία, θα βρισκόταν περίπου στην τρίτη θέση των αιτιών θανάτου.
Και εδώ πάλι θέλω να είμαι επιστημονικά τίμιος:
Το συγκεκριμένο νούμερο έχει δεχθεί κριτική και δεν αποτελεί επίσημη κατάταξη του CDC.
Δεν το χρησιμοποιώ λοιπόν για να πω:
«Η conventional medicine σκοτώνει, άρα η alternative medicine είναι καλή».
Αυτό θα ήταν γελοίο.
Το χρησιμοποιώ για κάτι εντελώς διαφορετικό:
Όταν ένας conventional doctor κάνει malpractice, δεν καταργούμε την conventional medicine. Προσπαθούμε να βρούμε τι πήγε λάθος, διορθώνουμε τα πρωτόκολλα, βελτιώνουμε την εκπαίδευση και αυξάνουμε την ασφάλεια.
Γιατί λοιπόν όταν ένας άνθρωπος που σχετίζεται με integrative medicine κάνει malpractice, περνάμε ξαφνικά από την ατομική ευθύνη στην καταδίκη ολόκληρου του πεδίου;
Και επειδή απαντώ ειδικά και σε ψυχίατρο, τον κ. Παπαδημητριάδη, θα αναφέρω για λιγότερο από ένα λεπτό και τον Peter C. Gøtzsche.
Ο Gøtzsche είναι συμβατικός γιατρός, specialist in internal medicine και κλινικός ερευνητής, και υπήρξε ένας από τους συνιδρυτές της Cochrane Collaboration.
Στο βιβλίο του Deadly Medicines and Organised Crime: How Big Pharma Has Corrupted Healthcare ασκεί ακραία σκληρή κριτική στη φαρμακοβιομηχανία, στον σχεδιασμό και στην επιλεκτική δημοσίευση clinical trials, στα conflicts of interest και ειδικά σε μέρος της ψυχιατρικής φαρμακοθεραπείας. Ένα ολόκληρο κεφάλαιο του βιβλίου φέρει τον τίτλο “Psychiatry, the drug industry’s paradise.”
Συμφωνώ με όλα όσα γράφει ο Gøtzsche;
Όχι.
Και πολλοί επιστήμονες έχουν χαρακτηρίσει ορισμένες από τις θέσεις του υπερβολικές.
Αλλά ούτε εγώ παίρνω το βιβλίο του Gøtzsche και λέω:
«Ορίστε, ένας συνιδρυτής της Cochrane κατακεραυνώνει την ψυχιατρική, άρα η ψυχιατρική είναι ψευδοεπιστήμη και πρέπει να απαγορευτεί».
Γιατί αυτό θα ήταν ακριβώς το ίδιο λογικό σφάλμα που επικρίνω.
Υπάρχουν εξαιρετικές ψυχιατρικές θεραπείες.
Υπάρχουν φάρμακα που σώζουν ζωές.
Υπάρχουν και προβληματικές μελέτες, overmedication, publication bias και conflicts of interest.
Τα εξετάζουμε ένα προς ένα.
Ακριβώς το ίδιο ζητώ για την integrative medicine.
Και κάτι τελευταίο για τη Wikipedia. Ο κ. Παπαδημητριάδης επικαλέστηκε τη Wikipedia για να πει ότι η εναλλακτική ιατρική είναι ψευδοεπιστήμη!!!
Η Wikipedia είναι ένα εξαιρετικά χρήσιμο εγκυκλοπαιδικό εργαλείο για μια πρώτη ενημέρωση.
Δεν αποτελεί όμως την κορυφή της hierarchy of evidence.
Αν θέλουμε να αποφασίσουμε αν μια θεραπεία λειτουργεί, δεν λέμε:
«Το γράφει η Wikipedia».
Πηγαίνουμε σε clinical guidelines, Cochrane reviews, systematic reviews, meta-analyses, randomized controlled trials, WHO, NIH, NHS, professional regulatory authorities και πρωτογενή literature.
Και εκεί ακριβώς βλέπουμε ότι η πραγματικότητα δεν είναι:
conventional medicine = επιστήμη
alternative medicine = ψευδοεπιστήμη.
Η πραγματικότητα είναι:
Υπάρχουν conventional interventions με πολύ ισχυρή evidence.
Υπάρχουν conventional interventions που εγκαταλείφθηκαν όταν αποδείχθηκαν αναποτελεσματικές ή επικίνδυνες.
Υπάρχουν complementary interventions με σχετικά ισχυρή τεκμηρίωση για συγκεκριμένες ενδείξεις.
Υπάρχουν complementary interventions με μέτρια ή προκαταρκτική evidence.
Και υπάρχουν alternative interventions που δεν έχουν πειστική evidence και πρέπει να αντιμετωπίζονται ως τέτοιες.
Αυτό είναι επιστήμη.
Όχι η ταμπέλα.
Για αυτό λοιπόν, κύριε Πολάκη και κύριε Παπαδημητριάδη, δεν έχω καμία αντίρρηση να κάνουμε την πιο αυστηρή δυνατή συζήτηση για την alternative και integrative medicine.
– Να συζητήσουμε για training standards.
– Να συζητήσουμε για licensing.
– Να συζητήσουμε ποιος έχει δικαίωμα να κάνει τι.
– Να συζητήσουμε για επικίνδυνους και ψευδείς θεραπευτικούς ισχυρισμούς.
– Να συζητήσουμε για το ποια θεραπεία έχει RCTs, ποια έχει observational evidence και ποια δεν έχει τίποτα.
– Να απαγορευθούν ψευδείς διαφημίσεις.
– Να τιμωρείται όποιος υπόσχεται θεραπεία καρκίνου χωρίς επιστημονική τεκμηρίωση.
– Να προστατεύεται ο ασθενής.
Σε όλα αυτά συμφωνώ.
Αυτό που δεν δέχομαι ως επιστημονικά σοβαρό είναι το:
«Όλα αυτά είναι τσαρλατανισμός, να απαγορευτούν».
Και ίσως, αντί για απαγόρευση, η Ελλάδα χρειάζεται ακριβώς το αντίθετο:
σοβαρή εκπαίδευση, πιστοποίηση, ξεκάθαρα επαγγελματικά όρια, έλεγχο των claims, κλινικές κατευθυντήριες οδηγίες και αξιολόγηση κάθε θεραπευτικής μεθόδου με βάση το evidence.
Γιατί το πρόβλημα δεν λύνεται αν κλείσεις τα μάτια και πεις ότι ένα ολόκληρο διεθνές πεδίο «δεν υπάρχει».
– Το University of Arizona υπάρχει.
– Το Harvard Osher Center υπάρχει.
– Το NIH/NCCIH υπάρχει.
– Ο WHO έχει Global Traditional Medicine Strategy 2025–2034.
– Το U.S. Department of Education αναγνωρίζει accreditor τετραετών naturopathic medical programs.
– Το Πανεπιστήμιο Αθηνών διδάσκει σήμερα «Συμπληρωματική και Εναλλακτική Ιατρική».
– Η Elsevier εκδίδει Integrative Medicine και Clinical Naturopathy — An Evidence-Based Guide to Practice.
Και η διεθνής βιβλιογραφία δεν σταματά να υπάρχει επειδή κάποιος χρησιμοποίησε στην τηλεόραση τη λέξη «τσαρλατανισμός».
Η επιστήμη δεν προχωρά με χαρακτηρισμούς.
Προχωρά με δεδομένα.
Και για κάθε θεραπεία το ερώτημα πρέπει να είναι πάντα το ίδιο:
Ποια παρέμβαση;
Για ποια ένδειξη;
Σε ποιον ασθενή;
Με ποια εκπαίδευση του επαγγελματία;
Με ποια επιστημονική τεκμηρίωση;
Και με ποιο πραγματικό όφελος σε σχέση με τον κίνδυνο;
Αν συμφωνήσουμε σε αυτό, τότε μπορούμε επιτέλους να κάνουμε πραγματική επιστημονική συζήτηση — και όχι τηλεοπτικό τσουβάλιασμα.
Μάριος Δημόπουλος
Φυσικοπαθητικός (Doctor of Naturopathy)-Διατροφοπαθητικός-Συγγραφέας
Πιστοποιημένος Ορθομοριακός Θεραπευτής από τον International Organization of Nutritional Consultants (IONC)
Υποψήφιος PhD in Integrative Medicine
Μέλος της American Naturopathic Medical Association
Μέλος του Association of Naturopathic Practitioners (ANP) της Μεγάλης Βρετανίας
Μέλος του General Naturopathic Council (GNC) της Μεγάλης Βρετανίας
Μέλος του International Organization of Nutritional Consultants (IONC)
Μέλος του American Council of Applied Clinical Nutrition
Μέλος της American Association of Drugless Practitioners
Μέλος της American Association of Nutritional Consultants
Μέλος της Society of Complementary Alternative and Holistic Practitioners
